Zespół łamliwego chromosomu X – krótkie omówienie

Artykuł

Zespół łamliwego chromosomu X – krótkie omówienie
Źródło: program "Choroby rzadkie bez tajemnic"

Zespół łamliwego chromosomu X jest najczęstszym schorzeniem dziedzicznym związanym z opóźnieniem umysłowym. Pełna mutacja występuje u około 1 na 3600 chłopców oraz u 1 na 4000 do 6000 dziewczynek.

Wpływ na chłopców i mężczyzn

Większość chłopców i mężczyzn z zespołem łamliwego chromosomu X będzie obciążona znaczącym upośledzeniem intelektualnym. Jego zakres rozciąga się od nieznacznych trudności z uczeniem się do poważnego opóźnienia umysłowego oraz autyzmu.

Ponadto u chłopców i mężczyzn z zespołem łamliwego chromosomu X występuje wiele charakterystycznych cech fizycznych oraz behawioralnych. Żaden chłopiec ani mężczyzna nie posiada wszystkich wspomnianych charakterystyk, ani też żadna z tych cech nie występuje u wszystkich chłopców i mężczyzn z zespołem łamliwego chromosomu X.

Takie cechy fizyczne, jak powiększone uszy, podłużna twarz z wystającym podbródkiem oraz powiększone jądra są częste, jednak nie pojawiają się wcześniej niż w okresie dojrzewania. Problemy związane z tkanką łączną mogą prowadzić do występowania infekcji usznych, płaskostopia, nadmiernej elastyczności stawów palców oraz różnorodnych problemów z kośćcem.

Charakterystyki behawioralne niektórych chłopców i mężczyzn obejmują zespół nadpobudliwości psychoruchowej, gryzienie dłoni, trzepotanie dłońmi, zachowania autystyczne, ubogi kontakt wzrokowy i nadwrażliwość na dotyk i dźwięki.

Wpływ na dziewczęta i kobiety

Cechy charakterystyczne obserwowane u chłopców i mężczyzn występują również u niektórych dziewcząt i kobiet z zespołem łamliwego chromosomu X. Dotyczą one jednak mniejszego odsetka chorych, a stopień wpływu jest zwykle mniejszy. Jest to spowodowane faktem, że kobiety mają dwa chromosomy X, a mężczyźni tylko jeden. W wyniku tego mężczyźni z zespołem łamliwego chromosomu X mają wyłącznie gen niefunkcjonujący – kobiety z zespołem łamliwego chromosomu X posiadają poza tym gen normalnie funkcjonujący, który częściowo kompensuje działanie genu wadliwego.

Jedynie około jednej trzeciej dziewcząt i kobiet cierpi na znaczącą niewydolność intelektualną. Pozostałe mogą mieć umiarkowane trudności z nauką. Podobnie, cechy fizyczne i behawioralne obserwowane u chłopców i mężczyzn występują u mniejszego odsetka dziewcząt i kobiet – mają one również często mniejsze natężenie.

Przyczyna

Osoba cierpiąca na zespół łamliwego chromosomu X posiada mutację w genie FMR1 (upośledzenie umysłowe zespołu łamliwego chromosomu X 1) w obrębie DNA tworzącym chromosom X. Mutacja ta powoduje, że komórka metyluje region regulacyjny genu FMR1. Metylacja powoduje wyłączenie genu FMR1. Ponieważ gen zostaje wyłączony, organizm tej osoby nie wytwarza białka FMRP. Tego rodzaju brak konkretnego białka powoduje wystąpienie zespołu łamliwego chromosomu X.

Leczenie

Obecnie nie ma możliwości wyleczenia zespołu łamliwego chromosomu X. Specjalna edukacja, terapia mowy i języka, terapia zajęciowa oraz terapie behawioralne okazują się jednak pomocne w radzeniu sobie z wieloma rodzajami fizycznego, behawioralnego oraz poznawczego wpływu zespołu łamliwego chromosomu X. Co więcej, interwencja lekarska może pomóc w przypadku występowania agresji, niepokoju, hiperaktywności oraz trudności z koncentracją. Ponieważ wpływ zespołu łamliwego chromosomu X jest tak zróżnicowany, istotne jest przeprowadzenie dokładnej oceny atutów oraz słabości danej osoby. W ten sposób możliwe staje się dopasowanie planu terapeutycznego do specyficznych potrzeb chorego.

Diagnostyka

W latach 80. i 90. jedynym dostępnym badaniem pozwalającym rozpoznać zespół łamliwego chromosomu X było badanie chromosomów (badanie cytogenetyczne). Okazywało się ono pomocne, nie zawsze jednak było dokładne. W latach 90. dostępne stały się dwa testy badające cząsteczkę DNA.

Analiza southern blotting pozwala stwierdzić, czy gen jest pełną mutacją, określić wielkość pełnej mutacji, stwierdzić, czy region regulacyjny uległ metylacji, jak również czy występuje mozaicyzm.

Analiza wykorzystująca łańcuchową reakcję polimerazy (PCR) umożliwia określenie faktycznej wielkości sekcji powtarzalnej u poszczególnych osób z wersją stabilną bądź z premutacją.

Premutacja

Zespół łamliwego chromosomu X to jedno z nielicznej grupy schorzeń powodowanych powtórzeniami trinukleotydów, obejmującej m.in. chorobę Hungtingtona. Wspólną cechą tych schorzeń jest fakt, że zwiększają one swój wpływ w ciągu kilku pokoleń. Kobieta z premutacją często przekaże większą wersję mutacji swoim dzieciom. W miarę jak zwiększa się rozmiar premutacji, występować zaczyna zwiększona możliwość wytworzenia przez dziecko pełnej mutacji. Zazwyczaj premutacja nie ma żadnego dającego się zaobserwować wpływu. U niektórych kobiet wystąpi jednak wcześniejsza menopauza lub niektóre ze wspomnianych powyżej objawów. Nosicielem premutacji jest około 1na 250 kobiet oraz 1 na 700 mężczyzn.

Dziedziczenie

Mechanizm dziedziczenia zespołu łamliwego chromosomu X jest skomplikowany. Większość ludzi wytwarza białko opóźnienia umysłowego zespołu łamliwego chromosomu X (FMRP), posiada stabilną wersję genu FMR1 oraz przekazuje tę stabilną wersję swojemu potomstwu.

Niektóre osoby jednak posiadają niestabilną wersję FMR1 (premutację).
Mężczyźni z premutacją przekażą ją wszystkim swoim córkom, ale nie przekażą jej żadnemu ze swoich synów. Każde z dzieci urodzonych przez kobietę z premutacją ma 50% szans na otrzymanie mutacji. Dziewczynki otrzymujące mutację od matki częściej niż chłopcy otrzymują wersję premutacyjną.

Historia zespołu łamliwego chromosomu X

W 1943 r. Martin i Bell wykazali, że szczególna forma opóźnienia umysłowego (nazwana później zespołem łamliwego chromosomu X) ma związek z chromosomem X. W 1969 r. Herbert Lubs opracował badanie cytogenetyczne pozwalające wykryć zespół łamliwego chromosomu X. Badanie to nie było powszechnie stosowane aż do końca lat 70. W 1991 r. zlokalizowano powodujący występowanie zespołu łamliwego chromosomu X gen FMR1.

Powrót do listy kategorii

Login: Hasło: - Artykuły - Forum - Czat - Newsletter		Artykuł Zespół łamliwego chromosomu X – krótkie omówienie Źródło: program "Choroby rzadkie bez tajemnic" Zespół łamliwego chromosomu X jest najczęstszym schorzeniem dziedzicznym związanym z opóźnieniem umysłowym. Pełna mutacja występuje u około 1 na 3600 chłopców oraz u 1 na 4000 do 6000 dziewczynek. Wpływ na chłopców i mężczyzn Większość chłopców i mężczyzn z zespołem łamliwego chromosomu X będzie obciążona znaczącym upośledzeniem intelektualnym. Jego zakres rozciąga się od nieznacznych trudności z uczeniem się do poważnego opóźnienia umysłowego oraz autyzmu. Ponadto u chłopców i mężczyzn z zespołem łamliwego chromosomu X występuje wiele charakterystycznych cech fizycznych oraz behawioralnych. Żaden chłopiec ani mężczyzna nie posiada wszystkich wspomnianych charakterystyk, ani też żadna z tych cech nie występuje u wszystkich chłopców i mężczyzn z zespołem łamliwego chromosomu X. Takie cechy fizyczne, jak powiększone uszy, podłużna twarz z wystającym podbródkiem oraz powiększone jądra są częste, jednak nie pojawiają się wcześniej niż w okresie dojrzewania. Problemy związane z tkanką łączną mogą prowadzić do występowania infekcji usznych, płaskostopia, nadmiernej elastyczności stawów palców oraz różnorodnych problemów z kośćcem. Charakterystyki behawioralne niektórych chłopców i mężczyzn obejmują zespół nadpobudliwości psychoruchowej, gryzienie dłoni, trzepotanie dłońmi, zachowania autystyczne, ubogi kontakt wzrokowy i nadwrażliwość na dotyk i dźwięki. Wpływ na dziewczęta i kobiety Cechy charakterystyczne obserwowane u chłopców i mężczyzn występują również u niektórych dziewcząt i kobiet z zespołem łamliwego chromosomu X. Dotyczą one jednak mniejszego odsetka chorych, a stopień wpływu jest zwykle mniejszy. Jest to spowodowane faktem, że kobiety mają dwa chromosomy X, a mężczyźni tylko jeden. W wyniku tego mężczyźni z zespołem łamliwego chromosomu X mają wyłącznie gen niefunkcjonujący – kobiety z zespołem łamliwego chromosomu X posiadają poza tym gen normalnie funkcjonujący, który częściowo kompensuje działanie genu wadliwego. Jedynie około jednej trzeciej dziewcząt i kobiet cierpi na znaczącą niewydolność intelektualną. Pozostałe mogą mieć umiarkowane trudności z nauką. Podobnie, cechy fizyczne i behawioralne obserwowane u chłopców i mężczyzn występują u mniejszego odsetka dziewcząt i kobiet – mają one również często mniejsze natężenie. Przyczyna Osoba cierpiąca na zespół łamliwego chromosomu X posiada mutację w genie FMR1 (upośledzenie umysłowe zespołu łamliwego chromosomu X 1) w obrębie DNA tworzącym chromosom X. Mutacja ta powoduje, że komórka metyluje region regulacyjny genu FMR1. Metylacja powoduje wyłączenie genu FMR1. Ponieważ gen zostaje wyłączony, organizm tej osoby nie wytwarza białka FMRP. Tego rodzaju brak konkretnego białka powoduje wystąpienie zespołu łamliwego chromosomu X. Leczenie Obecnie nie ma możliwości wyleczenia zespołu łamliwego chromosomu X. Specjalna edukacja, terapia mowy i języka, terapia zajęciowa oraz terapie behawioralne okazują się jednak pomocne w radzeniu sobie z wieloma rodzajami fizycznego, behawioralnego oraz poznawczego wpływu zespołu łamliwego chromosomu X. Co więcej, interwencja lekarska może pomóc w przypadku występowania agresji, niepokoju, hiperaktywności oraz trudności z koncentracją. Ponieważ wpływ zespołu łamliwego chromosomu X jest tak zróżnicowany, istotne jest przeprowadzenie dokładnej oceny atutów oraz słabości danej osoby. W ten sposób możliwe staje się dopasowanie planu terapeutycznego do specyficznych potrzeb chorego. Diagnostyka W latach 80. i 90. jedynym dostępnym badaniem pozwalającym rozpoznać zespół łamliwego chromosomu X było badanie chromosomów (badanie cytogenetyczne). Okazywało się ono pomocne, nie zawsze jednak było dokładne. W latach 90. dostępne stały się dwa testy badające cząsteczkę DNA. Analiza southern blotting pozwala stwierdzić, czy gen jest pełną mutacją, określić wielkość pełnej mutacji, stwierdzić, czy region regulacyjny uległ metylacji, jak również czy występuje mozaicyzm. Analiza wykorzystująca łańcuchową reakcję polimerazy (PCR) umożliwia określenie faktycznej wielkości sekcji powtarzalnej u poszczególnych osób z wersją stabilną bądź z premutacją. Premutacja Zespół łamliwego chromosomu X to jedno z nielicznej grupy schorzeń powodowanych powtórzeniami trinukleotydów, obejmującej m.in. chorobę Hungtingtona. Wspólną cechą tych schorzeń jest fakt, że zwiększają one swój wpływ w ciągu kilku pokoleń. Kobieta z premutacją często przekaże większą wersję mutacji swoim dzieciom. W miarę jak zwiększa się rozmiar premutacji, występować zaczyna zwiększona możliwość wytworzenia przez dziecko pełnej mutacji. Zazwyczaj premutacja nie ma żadnego dającego się zaobserwować wpływu. U niektórych kobiet wystąpi jednak wcześniejsza menopauza lub niektóre ze wspomnianych powyżej objawów. Nosicielem premutacji jest około 1na 250 kobiet oraz 1 na 700 mężczyzn. Dziedziczenie Mechanizm dziedziczenia zespołu łamliwego chromosomu X jest skomplikowany. Większość ludzi wytwarza białko opóźnienia umysłowego zespołu łamliwego chromosomu X (FMRP), posiada stabilną wersję genu FMR1 oraz przekazuje tę stabilną wersję swojemu potomstwu. Niektóre osoby jednak posiadają niestabilną wersję FMR1 (premutację). Mężczyźni z premutacją przekażą ją wszystkim swoim córkom, ale nie przekażą jej żadnemu ze swoich synów. Każde z dzieci urodzonych przez kobietę z premutacją ma 50% szans na otrzymanie mutacji. Dziewczynki otrzymujące mutację od matki częściej niż chłopcy otrzymują wersję premutacyjną. Historia zespołu łamliwego chromosomu X W 1943 r. Martin i Bell wykazali, że szczególna forma opóźnienia umysłowego (nazwana później zespołem łamliwego chromosomu X) ma związek z chromosomem X. W 1969 r. Herbert Lubs opracował badanie cytogenetyczne pozwalające wykryć zespół łamliwego chromosomu X. Badanie to nie było powszechnie stosowane aż do końca lat 70. W 1991 r. zlokalizowano powodujący występowanie zespołu łamliwego chromosomu X gen FMR1. Powrót do listy kategorii