Wychowanie seksualne bardzo opornie znajduje miejsce w codziennym nauczaniu dzieci i młodzieży. Głosy za i przeciw tej formie edukacji są równo podzielone w społeczeństwie. Jest to temat niewątpliwie trudny, chociaż chyba już nikt nie ma wątpliwości, że niezmiernie ważny i konieczny.

Tym trudniej jest mówić o problemach z dojrzewaniem płciowym, z życiem seksualnym osób z upośledzeniem umysłowym i miejscem edukacji seksualnej w nauczaniu i terapii osób niepełnosprawnych. Dopiero niedawno zaczęły pojawiać się w publikacjach naukowych rozważania o rozwoju psychoseksualnym upośledzonych umysłowo. To co się pisze na temat seksualizmu upośledzonych zawiera się w formie hipotez, nie jest poparte materiałem empirycznym lecz wynika z doświadczenia i wiedzy autorów. Tabu jakim społeczeństwo otacza problematykę seksualną utrudnia podejmowanie badań. Ukrywa się fakty, przemilcza wstydliwe zachowania seksualne czy jawnie wyrażane potrzeby. Rodzice, opiekunowie czy sami zainteresowani nie mają z kim rozmawiać, kogo zapytać, gdy pojawią się problemy. (M. Molicka 1994)

Osoby z upośledzeniem umysłowym doskonale zauważają zmiany fizyczne obejmujące ich ciało, tak jak ludzie pełnosprawni. Najczęściej nie potrafią tych zmian zrozumieć lub mają takie trudności w nawiązywaniu kontaktu z otoczeniem, że nie można im tych zmian wyjaśnić. Są również nierzadko pozostawiani sami sobie ze swoimi problemami.

Dojrzewanie nie zmienia w niczym istoty patologii, ale przynosi nowe trudności. Zachowania seksualnego, jak każdego innego, trzeba po prostu nauczyć. (Theo Peeters 1996).

Społeczeństwo obecnie jest skłonne do akceptacji upośledzonych lecz bez prawa do przejawiania zainteresowań seksualnych (M. Molicka 1994). Jeśli mamy zastanawiać się nad stosunkiem naszego społeczeństwa do potrzeb seksualnych osób z upośledzeniem umysłowym, musimy zdobyć się na dystans, na pewną dozę obiektywizmu, wyzwolić się od schematów myślowych. (A. Jaczewski 1978).

Punktem wyjścia dla dociekań w tej materii jest przyjęcie tezy, iż wszyscy, bez względu na fizyczne czy intelektualne ułomności, są istotami ludzkimi wyposażonymi w integralną część, jaką jest sfera seksualna. Mają prawo do jej przejawiania, wyrażania i realizacji, czerpania z niej radości i satysfakcji, traktowania jej jako wpisanej człowiekowi przez naturę płaszczyzny rozwoju i samorealizacji. (Nowak-Lipińska 1996).

Jean Vanier uważa, że dążenie do miłości u osób z upośledzeniem umysłowym ma swoje źródło w sferze uczuciowej i nie można kojarzyć tego z impulsem emocjonalnym, czy tylko podnieceniem. Pragnienie kontaktów osobowych, przyjaźni i partnerstwa związanego ściśle z wiernością jest im nieobca. Popęd płciowy jest prawdziwym problemem. Przerasta on prawdziwe uczucie i często wymusza dążenie do natychmiastowego cielesnego zaspokojenia go. Jan Vanier pisze, że popęd płciowy bardzo często wyzwala agresywność i brutalność; może całkowicie zniszczyć istotę ludzką. Równocześnie jednak w popędzie płciowym kryje się coś niezwykle pięknego. Jest tam pragnienie więzi z drugą osobą, dążenie do intymności. (Jean Vanier 1987).

Mit o braku lub zredukowanych potrzebach seksualnych ludzi z upośledzeniem umysłowym dobrze prosperował, jeszcze całkiem do niedawna, mit o nieskrępowanej i być może niebezpiecznej seksualności wśród osób upośledzonych jest nadal niesłabnący (Haracopos, Pedersen 1992).

Można to zmienić poprzez odpowiednią edukację. Musi jednak ona dotyczyć wszystkich, pełnosprawnych i niepełnosprawnych.

Edukację seksualną osób niepełnosprawnych intelektualnie podzieliłam roboczo na trzy etapy. Różnią się one nie tylko czasem, w którym rozpoczynamy terapię, lecz również intensywnością ingerencji w intymne życie podopiecznych.

- edukacja bierna - obejmująca nasze własne szkolenie, szkolenie rodziców, będąca etapem wstępnym do działań i wyprzedzająca jakiekolwiek zachowania seksualne, zaczynająca się we wczesnym dzieciństwie i obejmująca naukę intymności, kontrolę zachowania, realizowana podczas nauki samoobsługi i uspołeczniania,

- edukacja systematyczna - trwa nadal dokładna obserwacja, szkolenie rodziców i rozpoczynamy działania mające na celu zrozumienie własnej płciowości przez osoby z upośledzeniem umysłowym. Tu oczywiście będziemy brali pod uwagę: stopnie upośledzenia, zdolność komunikowania się, współpracę z rodzicami.

Niektórzy nasi podopieczni będą się mogli nauczyć prawidłowych zachowań interpersonalnych, ponieważ będą pragnęli nawiązywać kontakty z innymi ludźmi. „ Dla mniej zdolnych nauczanie zakończy się na nauce rozróżniania tego, co można robić w pewnych okolicznościach, a czego nie można; co można dotykać u danej osoby, a czego nie można; tego jak można dotykać, a jak nie można; nawet tego, co wydaje się zwykłą przyzwoitością społeczną należy uczyć w sposób zrozumiały.” (Theo Peeters 1996)

- edukacja inwazyjna - etap niezwykle trudny, obejmujący głównie dorosłych upośledzonych, nie poddawanych wcześniej żadnej terapii kontrolującej zachowanie, z nawykami, (np. masturbacja w miejscach publicznych), zapobieganie ciąży.

Dla niektórych edukacja zakończy się na etapie edukacji biernej, inni dojdą być może do etapu inwazyjnego. Przed podjęciem jakichkolwiek działań w tym zakresie powinniśmy odpowiedzieć sobie na kilka pytań:

1. Co chcemy osiągnąć?

2. Jak daleko możemy ingerować?

3. Czy znamy metody?

4. Czy mamy zgodę rodziców?

Ingerowanie w życie intymne drugie człowieka nie jest proste. Przydałby się również do tego porządny program edukacyjny. Nie ulega wątpliwości, że pewna forma edukacji seksualnej osób z upośledzeniem umysłowym jest konieczna i niezbędna. I wbrew pozorom trudność tej edukacji nie będzie polegać na braku odpowiednich technik, programów, w przekazywaniu tej wiedzy, zdolny i zaangażowany pedagog specjalny powinien sobie z tym poradzić. Zdobycie zaufania, autorytetu, będzie podstawą w nawiązaniu rozmów o seksualności człowieka z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie.

Program terapeutyczny obejmujący, oprócz podstawowych zagadnień, które możemy znaleźć w propozycjach programowych dla szkół masowych, powinien obejmować samokontrolę zachowania, naukę uczuć, interakcje z otoczeniem. Najbardziej optymalnym rozwiązaniem byłoby prowadzenie równoczesnej edukacji z tego zakresu zarówno w domu jak i w placówce terapeutycznej, czy opiekuńczej. Wiele działań musi zostać podjętych zanim wystąpią zachowania niepożądane (B. Gajewska 1997).

Już w wieku przedszkolnym powinno się wprowadzać pewne modele zachowań. Moje doświadczenia dotyczą głównie osób z autyzmem, można je wykorzystać w każdej innej niepełnosprawności. W oparciu o techniki behawioralne można przygotować osobę z upośledzeniem umysłowym do trudnego okresu w jej życiu jakim jest okres dojrzewania.

Od kilku miesięcy wraz z opiekunami Ośrodka Adaptacyjnego dla Młodzieży Niepełnosprawnej w Gdańsku Oruni staram się rozwiązywać problemy dojrzałej młodzieży oraz osób dorosłych. W ich rozwiązywaniu trzeba brać pod uwagę potrzeby niepełnosprawnych, ale także wymagania ich rodziców i opiekunów. Bardzo często są one sprzeczne. Rodzice boją się wykorzystania seksualnego ich dzieci, a przede wszystkim ciąży. Starają się wyciszać pragnienie posiadania chłopaka, dziewczyny, następuje klasyczny konflikt pokoleń podparty nadopiekuńczością, odpowiedzialnością i strachem o brak akceptacji społecznej.

Wychowywać kogoś do życia uczuciowego i seksualnego - to przede wszystkim pomagać mu w odkrywaniu, kim jest drugi człowiek, to uczyć wychowanka słuchania, kochania obdarzania innych współczuciem i serdecznością, czyli krótko mówiąc, uczyć go odpowiedzialności za innych. Prawdziwe wychowanie seksualne to rozbudzenie serca, umożliwienie człowiekowi dojścia do dojrzałości uczuciowej (J.Vanier 1987).

Cały proces wychowawczy, terapeutyczny ma za zadanie ułatwić osobom niepełnosprawnym intelektualnie zaistnieć w życiu społecznym. Zostać zaakceptowanym, usamodzielnić się i jak najpełniej zintegrować. Trzeba więc zrobić wszystko, aby akceptacja społeczna obejmowała również sferę seksualną osób z upośledzeniem umysłowym. Można to uczynić rzeczywiście wprowadzając do szkół przedmiot - wiedza o życiu seksualnym człowieka, oraz poprzez stymulowanie rozwoju społecznego i emocjonalnego osób z upośledzeniem umysłowym stosując w programach terapeutycznych i edukacyjnych elementy wychowania seksualnego.

Beata Gajewska

Komunikat przedstawiony na Konferencji naukowej w Kazimierzu 1998 „Miejsce i rola pedagogiki specjalnej w teorii i praktyce ogólnopedagogicznej”.

Ośrodek Adaptacyjny dla Niepełnosprawnej Młodzieży Gdańsk, Nowiny

Literatura:

1. Demetrious Haracopos, Lennart Pedersen - Seksualność i Autyzm - Raport przygotowawczy 1992 - Narodowe badania w Danii -

2. Gajewska Beata „Dojrzewanie płciowe osób z autyzmem - problemy terapeutyczne i pedagogiczne” 1997 Praca dyplomowa niepublikowana. Podyplomowe Studium Przygotowania do Życia w Rodzinie. Gdańsk UG

3. Gajewska Beata „Dojrzewanie płciowe osób z autyzmem - problemy terapeutyczne i pedagogiczne” [w:] „Edukacja osób autystycznych w praktyce i badaniach naukowych” - materiały pokonferencyjne Gdańsk 5.12. - 6.12.1997 wyd. Stowarzyszenie Pomocy Osobom Autystycznym Gdańsk 1998

4. Jaczewski Andrzej „Problemy seksualne upośledzonych umysłowo” [w:] Materiały z sympozjum pod red. Ignacego Walda „O integrację społeczną młodocianych i dorosłych upośledzonych umysłowo.” Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1978.

5. Jaczewski Andrzej „Problemy seksualne upośledzonych umysłowo”. Materiały z sympozjum pod red. Ignacego Walda w O integrację społeczną młodocianych i dorosłych upośledzonych umysłowo. - Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1978

6. Molicka Maria „Rozwój psychoseksualny upośledzonych umysłowo w świetle literatury i rozważań własnych.” Szkoła Specjalna Nr 3 (177) 1994

7. Nowak-Lipińska Kazimiera „Pytania o miejsce edukacji seksualnej osób z głębszym upośledzeniem umysłowym [w] „Społeczeństwo wobec autonomii osób niepełnosprawnych. Pod red. Wł. Dykcika Poznań 1996

8. Nowak-Lipińska Kazimiera „Masturbacja osób z głębszym upośledzeniem umysłowym - próba interpretacji” [w:] „Dylematy pedagogiczne w rewalidacji osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi” Wydawnictwo UG 1996

9. Theo Peeters „Autyzm - Co to jest? Jak go rozpoznać? Co można zrobić dla dziecka i dla jego rodziców?” Stowarzyszenie Pomocy Osobom Autystycznym w Gdańsku 1996

10. Vanier Jean „Mężczyzną i niewiastą stworzył ich do życia w prawdziwej miłości”, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy Kraków 1987

Powrót do listy kategorii

Login: Hasło: - Artykuły - Forum - Czat - Newsletter		Artykuł Edukacja seksualna osób z upośledzeniem umysłowym. Źródło: Beata Gajewska Wychowanie seksualne bardzo opornie znajduje miejsce w codziennym nauczaniu dzieci i młodzieży. Głosy za i przeciw tej formie edukacji są równo podzielone w społeczeństwie. Jest to temat niewątpliwie trudny, chociaż chyba już nikt nie ma wątpliwości, że niezmiernie ważny i konieczny. Tym trudniej jest mówić o problemach z dojrzewaniem płciowym, z życiem seksualnym osób z upośledzeniem umysłowym i miejscem edukacji seksualnej w nauczaniu i terapii osób niepełnosprawnych. Dopiero niedawno zaczęły pojawiać się w publikacjach naukowych rozważania o rozwoju psychoseksualnym upośledzonych umysłowo. To co się pisze na temat seksualizmu upośledzonych zawiera się w formie hipotez, nie jest poparte materiałem empirycznym lecz wynika z doświadczenia i wiedzy autorów. Tabu jakim społeczeństwo otacza problematykę seksualną utrudnia podejmowanie badań. Ukrywa się fakty, przemilcza wstydliwe zachowania seksualne czy jawnie wyrażane potrzeby. Rodzice, opiekunowie czy sami zainteresowani nie mają z kim rozmawiać, kogo zapytać, gdy pojawią się problemy. (M. Molicka 1994) Osoby z upośledzeniem umysłowym doskonale zauważają zmiany fizyczne obejmujące ich ciało, tak jak ludzie pełnosprawni. Najczęściej nie potrafią tych zmian zrozumieć lub mają takie trudności w nawiązywaniu kontaktu z otoczeniem, że nie można im tych zmian wyjaśnić. Są również nierzadko pozostawiani sami sobie ze swoimi problemami. Dojrzewanie nie zmienia w niczym istoty patologii, ale przynosi nowe trudności. Zachowania seksualnego, jak każdego innego, trzeba po prostu nauczyć. (Theo Peeters 1996). Społeczeństwo obecnie jest skłonne do akceptacji upośledzonych lecz bez prawa do przejawiania zainteresowań seksualnych (M. Molicka 1994). Jeśli mamy zastanawiać się nad stosunkiem naszego społeczeństwa do potrzeb seksualnych osób z upośledzeniem umysłowym, musimy zdobyć się na dystans, na pewną dozę obiektywizmu, wyzwolić się od schematów myślowych. (A. Jaczewski 1978). Punktem wyjścia dla dociekań w tej materii jest przyjęcie tezy, iż wszyscy, bez względu na fizyczne czy intelektualne ułomności, są istotami ludzkimi wyposażonymi w integralną część, jaką jest sfera seksualna. Mają prawo do jej przejawiania, wyrażania i realizacji, czerpania z niej radości i satysfakcji, traktowania jej jako wpisanej człowiekowi przez naturę płaszczyzny rozwoju i samorealizacji. (Nowak-Lipińska 1996). Jean Vanier uważa, że dążenie do miłości u osób z upośledzeniem umysłowym ma swoje źródło w sferze uczuciowej i nie można kojarzyć tego z impulsem emocjonalnym, czy tylko podnieceniem. Pragnienie kontaktów osobowych, przyjaźni i partnerstwa związanego ściśle z wiernością jest im nieobca. Popęd płciowy jest prawdziwym problemem. Przerasta on prawdziwe uczucie i często wymusza dążenie do natychmiastowego cielesnego zaspokojenia go. Jan Vanier pisze, że popęd płciowy bardzo często wyzwala agresywność i brutalność; może całkowicie zniszczyć istotę ludzką. Równocześnie jednak w popędzie płciowym kryje się coś niezwykle pięknego. Jest tam pragnienie więzi z drugą osobą, dążenie do intymności. (Jean Vanier 1987). Mit o braku lub zredukowanych potrzebach seksualnych ludzi z upośledzeniem umysłowym dobrze prosperował, jeszcze całkiem do niedawna, mit o nieskrępowanej i być może niebezpiecznej seksualności wśród osób upośledzonych jest nadal niesłabnący (Haracopos, Pedersen 1992). Można to zmienić poprzez odpowiednią edukację. Musi jednak ona dotyczyć wszystkich, pełnosprawnych i niepełnosprawnych. Edukację seksualną osób niepełnosprawnych intelektualnie podzieliłam roboczo na trzy etapy. Różnią się one nie tylko czasem, w którym rozpoczynamy terapię, lecz również intensywnością ingerencji w intymne życie podopiecznych. - *edukacja bierna* - obejmująca nasze własne szkolenie, szkolenie rodziców, będąca etapem wstępnym do działań i wyprzedzająca jakiekolwiek zachowania seksualne, zaczynająca się we wczesnym dzieciństwie i obejmująca naukę intymności, kontrolę zachowania, realizowana podczas nauki samoobsługi i uspołeczniania, - *edukacja systematyczna* - trwa nadal dokładna obserwacja, szkolenie rodziców i rozpoczynamy działania mające na celu zrozumienie własnej płciowości przez osoby z upośledzeniem umysłowym. Tu oczywiście będziemy brali pod uwagę: stopnie upośledzenia, zdolność komunikowania się, współpracę z rodzicami. Niektórzy nasi podopieczni będą się mogli nauczyć prawidłowych zachowań interpersonalnych, ponieważ będą pragnęli nawiązywać kontakty z innymi ludźmi. „ Dla mniej zdolnych nauczanie zakończy się na nauce rozróżniania tego, co można robić w pewnych okolicznościach, a czego nie można; co można dotykać u danej osoby, a czego nie można; tego jak można dotykać, a jak nie można; nawet tego, co wydaje się zwykłą przyzwoitością społeczną należy uczyć w sposób zrozumiały.” (Theo Peeters 1996) - edukacja inwazyjna - etap niezwykle trudny, obejmujący głównie dorosłych upośledzonych, nie poddawanych wcześniej żadnej terapii kontrolującej zachowanie, z nawykami, (np. masturbacja w miejscach publicznych), zapobieganie ciąży. Dla niektórych edukacja zakończy się na etapie edukacji biernej, inni dojdą być może do etapu inwazyjnego. Przed podjęciem jakichkolwiek działań w tym zakresie powinniśmy odpowiedzieć sobie na kilka pytań: 1. Co chcemy osiągnąć? 2. Jak daleko możemy ingerować? 3. Czy znamy metody? 4. Czy mamy zgodę rodziców? Ingerowanie w życie intymne drugie człowieka nie jest proste. Przydałby się również do tego porządny program edukacyjny. Nie ulega wątpliwości, że pewna forma edukacji seksualnej osób z upośledzeniem umysłowym jest konieczna i niezbędna. I wbrew pozorom trudność tej edukacji nie będzie polegać na braku odpowiednich technik, programów, w przekazywaniu tej wiedzy, zdolny i zaangażowany pedagog specjalny powinien sobie z tym poradzić. Zdobycie zaufania, autorytetu, będzie podstawą w nawiązaniu rozmów o seksualności człowieka z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie. Program terapeutyczny obejmujący, oprócz podstawowych zagadnień, które możemy znaleźć w propozycjach programowych dla szkół masowych, powinien obejmować samokontrolę zachowania, naukę uczuć, interakcje z otoczeniem. Najbardziej optymalnym rozwiązaniem byłoby prowadzenie równoczesnej edukacji z tego zakresu zarówno w domu jak i w placówce terapeutycznej, czy opiekuńczej. Wiele działań musi zostać podjętych zanim wystąpią zachowania niepożądane (B. Gajewska 1997). Już w wieku przedszkolnym powinno się wprowadzać pewne modele zachowań. Moje doświadczenia dotyczą głównie osób z autyzmem, można je wykorzystać w każdej innej niepełnosprawności. W oparciu o techniki behawioralne można przygotować osobę z upośledzeniem umysłowym do trudnego okresu w jej życiu jakim jest okres dojrzewania. Od kilku miesięcy wraz z opiekunami Ośrodka Adaptacyjnego dla Młodzieży Niepełnosprawnej w Gdańsku Oruni staram się rozwiązywać problemy dojrzałej młodzieży oraz osób dorosłych. W ich rozwiązywaniu trzeba brać pod uwagę potrzeby niepełnosprawnych, ale także wymagania ich rodziców i opiekunów. Bardzo często są one sprzeczne. Rodzice boją się wykorzystania seksualnego ich dzieci, a przede wszystkim ciąży. Starają się wyciszać pragnienie posiadania chłopaka, dziewczyny, następuje klasyczny konflikt pokoleń podparty nadopiekuńczością, odpowiedzialnością i strachem o brak akceptacji społecznej. Wychowywać kogoś do życia uczuciowego i seksualnego - to przede wszystkim pomagać mu w odkrywaniu, kim jest drugi człowiek, to uczyć wychowanka słuchania, kochania obdarzania innych współczuciem i serdecznością, czyli krótko mówiąc, uczyć go odpowiedzialności za innych. Prawdziwe wychowanie seksualne to rozbudzenie serca, umożliwienie człowiekowi dojścia do dojrzałości uczuciowej (J.Vanier 1987). Cały proces wychowawczy, terapeutyczny ma za zadanie ułatwić osobom niepełnosprawnym intelektualnie zaistnieć w życiu społecznym. Zostać zaakceptowanym, usamodzielnić się i jak najpełniej zintegrować. Trzeba więc zrobić wszystko, aby akceptacja społeczna obejmowała również sferę seksualną osób z upośledzeniem umysłowym. Można to uczynić rzeczywiście wprowadzając do szkół przedmiot - wiedza o życiu seksualnym człowieka, oraz poprzez stymulowanie rozwoju społecznego i emocjonalnego osób z upośledzeniem umysłowym stosując w programach terapeutycznych i edukacyjnych elementy wychowania seksualnego. Beata Gajewska Komunikat przedstawiony na Konferencji naukowej w Kazimierzu 1998 „Miejsce i rola pedagogiki specjalnej w teorii i praktyce ogólnopedagogicznej”. Ośrodek Adaptacyjny dla Niepełnosprawnej Młodzieży Gdańsk, Nowiny Literatura: 1. Demetrious Haracopos, Lennart Pedersen - Seksualność i Autyzm - Raport przygotowawczy 1992 - Narodowe badania w Danii - 2. Gajewska Beata „Dojrzewanie płciowe osób z autyzmem - problemy terapeutyczne i pedagogiczne” 1997 Praca dyplomowa niepublikowana. Podyplomowe Studium Przygotowania do Życia w Rodzinie. Gdańsk UG 3. Gajewska Beata „Dojrzewanie płciowe osób z autyzmem - problemy terapeutyczne i pedagogiczne” [w:] „Edukacja osób autystycznych w praktyce i badaniach naukowych” - materiały pokonferencyjne Gdańsk 5.12. - 6.12.1997 wyd. Stowarzyszenie Pomocy Osobom Autystycznym Gdańsk 1998 4. Jaczewski Andrzej „Problemy seksualne upośledzonych umysłowo” [w:] Materiały z sympozjum pod red. Ignacego Walda „O integrację społeczną młodocianych i dorosłych upośledzonych umysłowo.” Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1978. 5. Jaczewski Andrzej „Problemy seksualne upośledzonych umysłowo”. Materiały z sympozjum pod red. Ignacego Walda w O integrację społeczną młodocianych i dorosłych upośledzonych umysłowo. - Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1978 6. Molicka Maria „Rozwój psychoseksualny upośledzonych umysłowo w świetle literatury i rozważań własnych.” Szkoła Specjalna Nr 3 (177) 1994 7. Nowak-Lipińska Kazimiera „Pytania o miejsce edukacji seksualnej osób z głębszym upośledzeniem umysłowym [w] „Społeczeństwo wobec autonomii osób niepełnosprawnych. Pod red. Wł. Dykcika Poznań 1996 8. Nowak-Lipińska Kazimiera „Masturbacja osób z głębszym upośledzeniem umysłowym - próba interpretacji” [w:] „Dylematy pedagogiczne w rewalidacji osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi” Wydawnictwo UG 1996 9. Theo Peeters „Autyzm - Co to jest? Jak go rozpoznać? Co można zrobić dla dziecka i dla jego rodziców?” Stowarzyszenie Pomocy Osobom Autystycznym w Gdańsku 1996 10. Vanier Jean „Mężczyzną i niewiastą stworzył ich do życia w prawdziwej miłości”, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy Kraków 1987 Powrót do listy kategorii