Dojrzewanie płciowe u osób z autyzmem.

Artykuł

Dojrzewanie płciowe u osób z autyzmem.
Źródło: Beata Gajewska, 1997

Najgorszą postawą jest lęk i panika rodziców wobec płciowości swego dziecka.

Zaufanie (...) oznacza realistyczną i pełną prostoty postawę, świadomość,

że dziecko nie jest ich własnością ale należy przede wszystkim do Boga,

a także poczucie, że musi ono wzrastać i kochać w odmienny sposób.

Jeśli młody człowiek stawia w tej dziedzinie fałszywe kroki, trzeba mu pomagać,

aby stawał się coraz bardziej wolny.

(Jean Vanier 1994)

Każda niepełnosprawność intelektualna stanowi poważny problem w edukacji osób specjalnej troski. Autyzm, jako jednostkę chorobową zdefiniowano w oparciu o jego zewnętrzne objawy. Przyczyny, powstawania tego zaburzenia, nie są jeszcze, mimo ponad czterdziestu lat badań, jasne. Wszyscy specjaliści, zajmujący się autyzmem, podkreślają, że najważniejszym problemem osób z autyzmem są zaburzenia w porozumiewaniu się z otoczeniem i to zarówno na poziomie językowym jak i niejęzykowym. Prawidłowa komunikacja, werbalna, niewerbalna, czy z zastosowaniem niekonwencjonalnych sposobów porozumiewania się, prawidłowe stosunki interpersonalne, umiejętność wykorzystania zdolności porozumiewania się do sprzedawania swojej wiedzy jest podstawą edukacji osób autystycznych.

Autyzm jest specyficznym zaburzeniem rozwojowym charakteryzującym się przede wszystkim brakiem komunikacji lub nietypową komunikacją z otoczeniem oraz zaburzonym rozwojem społecznym.

Hanna Jaklewicz podaje następującą definicję autyzmu: autyzm wczesnodziecięcy rozumiem jako zaburzenie rozwojowe, które uaktywnia się w ciągu trzech pierwszych lat życia. Objawy, które składają się na obraz kliniczny tego zespołu, dotyczą przede wszystkim zaburzeń w sferze funkcjonowania społecznego. Osiowym objawem autyzmu jest wycofywanie się z kontaktów społecznych, co warunkuje powstawanie kolejnych objawów zespołu. (Hanna Jaklewicz 1993)

DSM-III-R, 1987 - Diagnostic and Statistical Manual, jako jedno z najważniejszych źródeł klasyfikacji zaburzeń rozwoju psychicznego, klasyfikuje autyzm jako rozległe zaburzenia rozwojowe i pod numerem 299,0 dzieli objawy autyzmu na trzy grupy:

A. Jakościowe zaburzenia we wzajemnych interakcjach społecznych manifestujących się przez:

· wyraźną nieświadomość obecności lub uczuć innych osób;

· brak, lub zaburzone oczekiwanie pociechy, wsparcia w trudnej, stresującej sytuacji (np. gdy dziecko jest chore, skaleczy się0;

· brak, lub zaburzona zdolność naśladowania;

· brak, lub nienormalne wzorce zabaw społecznych, preferowanie zabaw w samotności;

· poważne zaburzenia zdolności nawiązywania przyjaźni z rówieśnikami.

B. Jakościowe zaburzenia w werbalnej i pozawerbalnej komunikacji, pomysłowości, własnej aktywności, ujawniające się przez:

· brak gotowości do komunikowania się;

· znaczące zaburzenia komunikacji pozawerbalnej w zakresie kontaktu wzrokowego, wyrazu twarzy, postawy, gestykulacji, nieposługiwanie się sygnałami pozawerbalnymi do inicjowania lub modyfikowania przebiegu interakcji;

· brak pomysłowości w działaniu, na przykład w naśladowaniu ról dorosłych, wymyślonych bohaterów, brak zainteresowania fantastycznymi opowiadaniami;

· wyraźne zaburzenia w mówieniu obejmujące głośność wypowiedzi, wysokość głosu, rytm, intonację;

· znaczne zaburzenia w formie i zawartości wypowiedzi w tym stereotypie, wypowiedzi echolaliczne, odwracanie zaimków, idiosynkratyczne używanie słów;

· poważne zaburzenia zdolności inicjowania lub podtrzymania konwersacji, niezależnie od dobrego opanowania języka.

C. Znacznie ograniczony repertuar aktywności i zainteresowań:

· stereotypowe ruchy ciała (trzepotanie palcami, uderzanie głowa, kręcenie się w kółko);

· uporczywe zaabsorbowanie pewnymi przedmiotami czy ich częściami lub przywiązanie do „dziwnych” obiektów, które stale nosi ze sobą;

· wyraźne zdenerwowanie drobnymi zmianami w otoczeniu;

· naleganie na wykonywanie rutynowe najdrobniejszych czynności;

· znacznie ograniczony zakres zainteresowań.

Według przyjętych kryteriów o zaburzeniach autystycznych u dziecka można mówić, gdy występują co najmniej dwa objawy z grupy A, jeden z B i jeden z C. Podkreśla się także wiek powstania zaburzeń. Powinny one powstać w okresie niemowlęctwa lub wczesnego dzieciństwa, przed 36 miesiącem życia.

W 1995 roku w Gdańsku, z wykładem na temat „Wszechstronny program pomocy osobom z autyzmem i ich rodzinom”, wystąpił Eric Schopler, psycholog i psychiatra ze Stanów Zjednoczonych. Według Schoplera, czas występowania pierwszych objawów, obecnie szacuje się na 24-36 miesiąc życia i później. Pierwotne założenie, że autyzm spotykamy częściej w rodzinach inteligenckich niż klasach społecznie niższych było mylne i wynikało z tego, iż dzieci z rodzin inteligenckich były szybciej i trafniej diagnozowane w prywatnych gabinetach drogich psychiatrów. Obecnie tylko około 9% autystów reprezentuje klasy wyższe. Częstotliwość występowania autyzmu, według Schoplera wynosi od 5 do 15 przypadków na 10000 urodzeń. Nadal rodzi się więcej autystycznych chłopców niż dziewczynek, relacja wynosi 4:1. Potwierdza się także współistnienie autyzmu z upośledzeniem umysłowym: 70% autystów jest upośledzonych w stopniu umiarkowanym, 15% w Stopniu głębokim, pozostali to osoby z normą intelektualną lub na pograniczu upośledzenia.

W mojej pracy, dotyczącej zagadnień edukacyjnych związanych z dojrzewaniem płciowym stosuję określenia autyzm i upośledzenie umysłowe zamiennie, gdyż wielu specjalistów uznaje związek autyzmu z upośledzeniem umysłowym.

Problem edukacji osób z autyzmem jest bardzo szeroki. Z powodu tak rozległych i trudnych zaburzeń osoby te potrzebują specjalnej, dostosowanej do nich edukacji, uwzględniającej trudności z komunikacją, fiksacje, brak umiejętności uczenia się przez naśladownictwo, niechęć do przebywania w grupie i poddawania się jej rygorom.

W swojej pracy omówię niektóre problemy z procesem dojrzewania osób z autyzmem. Czas dojrzewania, wszelkie zmiany dotyczące ciała, zmiany w psychice, są bardzo trudne dla każdego dziecka, tym trudniejsze, z pewnością, dla osoby niepełnosprawnej intelektualnie, czy głęboko zaburzonej z powodu braku komunikacji z otoczeniem.

Osoby z upośledzeniem umysłowym doskonale zauważają zmiany fizyczne obejmujące ich ciało tak jak ludzie pełnosprawni. Najczęściej nie potrafią tych zmian zrozumieć lub mają takie trudności w nawiązywaniu kontaktu z otoczeniem, że nie można im tych zmian wyjaśnić. Są również nierzadko pozostawiani sami sobie ze swoimi problemami.

Społeczeństwo obecnie jest skłonne do akceptacji upośledzonych lecz bez prawa do przejawiania zainteresowań seksualnych. (M. Molicka 1994)

Jeśli mamy zastanawiać się nad stosunkiem naszego społeczeństwa do potrzeb seksualnych osób z upośledzeniem umysłowym, musimy zdobyć się na dystans, na pewną dozę obiektywizmu, wyzwolić się od schematów myślowych. (A. Jaczewski1978)

Popęd płciowy u ludzi z tej grupy wykazuje duże nasilenie zwłaszcza w zakresie potrzeby zaspokojenia i rozładowania napięcia seksualnego. Jaczewski jest zdania, iż u osób upośledzonych napięcie jest duże i pojawia się wcześnie. Tłumaczy to tym, że przejawy seksualizmu u osób sprawnych umysłowo są ograniczone hamującym działaniem intelektu, wychowania i obyczajowości. Czynniki te nie mają takiego wpływu na zachowanie osób upośledzonych ze względu na ograniczoną możliwość krytycznej oceny swego zachowania. Konsekwencją tego jest brak lub niewystarczające przestrzeganie intymności w zachowaniach seksualnych. Jaczewski uważa, że im głębsze upośledzenie, tym przejawy seksualizmu intensywniejsze. (M.Molicka 1994)

Wychowanie seksualne bardzo opornie znajduje miejsce w codziennym nauczaniu dzieci i młodzieży. Głosy za i przeciw tej formie edukacji są równo podzielone w społeczeństwie. Jest to temat niewątpliwie trudny, chociaż chyba już nikt nie ma wątpliwości, że niezmiernie ważny i konieczny.

Tym trudniej jest mówić o problemach z dojrzewaniem, z życiem seksualnym osób z upośledzeniem umysłowym Dopiero niedawno zaczęły pojawiać się w publikacjach naukowych rozważania o rozwoju psychoseksualnym upośledzonych umysłowo. To co się pisze na temat seksualizmu upośledzonych zawiera się w formie hipotez, nie jest poparte materiałem empirycznym lecz wynika z doświadczenia i wiedzy autorów. Tabu jakim społeczeństwo otacza problematykę seksualną - w szczególności dotyczy niepełnosprawnych fizycznie czy umysłowo - utrudnia podejmowanie badań. Ukrywa się fakty, przemilcza wstydliwe zachowania seksualne czy jawnie wyrażane potrzeby. Rodzice, opiekunowie czy sami zainteresowani nie mają z kim rozmawiać, kogo zapytać, gdy pojawią się problemy. (M.Molicka 1994)

Niestety, brak jest fachowych opracowań na ten temat a składa się na to wiele przyczyn. Kazimiera Nowak-Lipińska w artykule Masturbacja osób z głębszym upośledzeniem umysłowym - próba interpretacji, podaje najistotniejsze z nich:

· brak długofalowych badań naukowych czy dokładnych obserwacji dotyczących seksualności tych osób;
· wątpliwości związane z przyjęciem w odniesieniu do osób z upośledzeniem umysłowym tych samych kryteriów merytorycznych i metodologicznych, co do osób będących w normie intelektualnej;
· wielość merytorycznych orientacji myślowych związanych z podejściem i traktowaniem sfery seksualnej człowieka;
· postrzeganie osób głębiej upośledzonych umysłowo w konwencji „wiecznego dziecka”, a co za tym idzie odmawianie mu prawa do posiadania potrzeb przynależnych człowiekowi dorosłemu;
· ciągle jeszcze nazbyt przedmiotowe traktowanie tej grupy osób;
· czynnik światopoglądowy i płynące zeń konsekwencje powodujące ostre różnice w podejściu do tych problemów badaczy laickich i badaczy o światopoglądzie religijnym. (K. Nowak-Lipińska 1996)

Aseksualne traktowanie przez społeczeństwo osób z upośledzeniem umysłowym często uniemożliwia pokierowanie tymi osobami czy zastosowanie odpowiedniej edukacji a przecież:

W tym błaganiu o kontakt z innymi ludźmi osoby upośledzone umysłowo były tak zwyczajne, tak przekonywające... Tak wyraźnie uwidoczniały się wartości ich serc.

(Jean Vanier 1987)

Można śmiało powiedzieć, że dążenie do miłości u osób z upośledzeniem umysłowym ma swoje źródło w sferze uczuciowej i nie można kojarzyć tego z impulsem emocjonalnym, czy tylko podnieceniem. Pragnienie kontaktów osobowych, przyjaźni i partnerstwa związanego ściśle z wiernością jest nieobca osobom niepełnosprawnym intelektualnie. Popęd płciowy jest wyraźnie demonstrowany, przerasta on prawdziwe uczucie i wymusza dążenie do natychmiastowego cielesnego zaspokojenia go.

Jan Vanier pisze: w dojrzewaniu płciowym kryje się coś niezwykle pięknego. Jest tam pragnienie więzi z drugą osobą, dążenie do intymności. (Jean Vanier 1987)

Aby wyodrębnić najważniejsze problemy związane z seksualnością osób z autyzmem sięgnęłam do źródła, jakim jest ludzkie doświadczenie. Przeprowadziłam ankietę wśród rodziców osób autystycznych i terapeutów prowadzących terapię. Została ona opracowana przeze mnie na podstawie Kwestionariusza pytań do wywiadu z rodzicami autorstwa dr K. Nowak-Lipińskiej z Zakładu Pedagogiki Specjalnej Uniwersytetu Gdańskiego i zawierała następujące pytania:

1. Płeć badanego, wiek, rodzeństwo, wiek;

2. komunikowanie się z otoczeniem

- mowa

- gest

- pismo

- niekonwencjonalne metody komunikacji

3. Występowanie agresji;

4. Występowanie autoagresji;

5. W jaki sposób badany przyjął zmiany zachodzące z jego ciałem w procesie dojrzewania? (zarost, owłosienie łonowe). Czy była reakcja na te zmiany, jeśli tak to jaka?(dotyk, oglądanie się, obnażanie, drapanie, inne)

6. Czy badany uprawia masturbację? W jaki sposób? Czy rozumie potrzebę intymności i zachowuje ją?

7. Czy zna zasady higieny i stosuje je (po masturbacji)?

8. Pierwsza miesiączka/ polucje - wiek.

9. Czy były lub są problemy w związku z wystąpieniem krwawienia miesiączkowego? (występowanie agresji, autoagresji, problemy z zakładaniem i wymianą podkładów higienicznych)

10. W jaki sposób opiekunowie/rodzice radzili sobie z występowaniem wzmożonego napięcia seksualnego?

11. Czy nastąpiła chęć posiadania sympatii, nawiązania kontaktów z płcią odmienną?

12. Na jakie pytania dotyczące sfery seksualnej chcielibyście państwo otrzymać odpowiedź?

Liczyłam na zebranie doświadczeń rodziców osób autystycznych. Jak radzili sobie ze wzmożonym napięciem dzieci, z występowaniem agresji i autoagresji? Jak przekonywali swoje dzieci, niechętne do jakichkolwiek zmian, że zmiany zachodzące z ich ciałem są naturalne i zdrowe? W jaki sposób nauczyli je potrzeby intymności?

Dziecko nieautystyczne uczy się spontanicznie, czyli bez nauczania, czego dotyczą reguły relacji społecznych. Posiada ono talent „wchodzenia poza otrzymaną informację”. W miarę jak dorasta, spostrzega, coraz więcej niuansów. I tak odpowiednio wcześniej rozumie, iż pocałunek wskazuje na dość posunięty stopień intymności. Tymczasem dziecko autystyczne nie uczy się tego spontanicznie. Ono musi być nauczone znaczenia pocałunku oraz tego w jakich sytuacjach można całować, a w jakich nie. (Autyzm 1996)

Ten skomplikowany proces edukacji osób z autyzmem, ich specyficzne zachowania interpersonalne, stanowią ogromną barierę w nauczaniu. Trudno mówić zatem o odpowiednim programie wychowania seksualnego dla osób z autyzmem, czy innych osób z upośledzeniem umysłowym ze znacznie zaburzoną zdolnością porozumiewania się z otoczeniem. Program taki, gdyby powstał, winien być skierowany do rodziców, opiekunów i terapeutów, i stanowić integralną część prowadzonej terapii. Dotyczy to przede wszystkim nauki odpowiednich zachowań społecznych oraz wdrażanie do zachowania intymności. Najbardziej optymalnym rozwiązaniem byłoby prowadzenie równoczesnej edukacji z tego zakresu, zarówno w domu rodzinnym, jak i w ośrodku terapeutycznym, placówce edukacyjnej lub też opiekuńczej.

Z własnych obserwacji, rozmów z rodzicami i terapeutami wiem, że są problemy z zachowaniami seksualnymi osób z autyzmem i konieczna jest pomoc w tym zakresie. Liczyłam na duże zainteresowanie moją ankietą. Niestety na 40 rozdanych przeze mnie ankiet wróciło 18, w tym 9 ankiet dotyczyło osób z autyzmem, pozostałe zostały wypełnione przez rodziców i opiekunów osób z upośledzeniem umysłowym ( głównie zespół Downa) różnego stopnia bez oznak autyzmu.

Średni wiek badanych osób z autyzmem wynosił - 16 lat, przeważali chłopcy: 7 chłopców, 2 dziewczynki.

W drugiej grupie wiek średni badanych wynosił 17,4 lata i było 5 chłopców i 4 dziewczęta.

W około 50% ankiet można zauważyć zasadniczą różnicę w obserwacjach dokonywanych przez rodziców i wychowawców. Ci ostatni zauważali znacznie więcej problemów związanych z seksualnością podopiecznych niż rodzice osób badanych. Te rozbieżności nasunęły pytania:

à czy wynikały one z niedostatecznej wiedzy lub też przymykania oczu na problemy z seksualnością przez rodziców ?

à czy z „przewrażliwienia” i patrzenia na każdego z badanych jak na specyficzny przypadek przez terapeutów?

Skrajnie różne opinie o dziecku nie zezwalają na obiektywne wykorzystanie zawartych w ankietach informacji. W załączniku przedstawiam dwie ankiety. Pierwsza została wypełniona przez rodzica dziewczynki z autyzmem, druga jest przykładem skrajnych opinii, rodzica i terapeuty na temat tego samego dziecka.

Rodzice osób autystycznych mieli tylko dwa pytania dotyczące dojrzewania płciowego:

1- W jaki sposób nauczyć dziecko zachowania intymności?

2- Czy masturbacja może być formą autostymulacji?

Pozostałe pytania dotyczyły:

1. Możliwości zastosowania przez wychowawcę środków antykoncepcyjnych bez zgody rodziców:

2. Jak reagować, gdy dziecko uprawia masturbację?

3. Jak zapobiegać ciąży u osób z upośledzeniem umysłowym?

Różnice w tematyce pytań wynikają z tego, że osoby z autyzmem nie rozumieją potrzeby intymności i nie nawiązują kontaktów społecznych z innymi osobami, nie istnieje więc, w zasadzie, zagrożenie nawiązania intymnych stosunków i co za tym idzie, zajścia w ciążę, czego najbardziej obawiają się rodzice osób z upośledzeniem umysłowym.

Największym i zasadniczym problemem w edukacji osób z autyzmem będzie nauczenie ich zasad zachowania intymności, korzystania z toalety w sposób intymny, dotykania innych osób we właściwy sposób. Intymność ściśle powiązana jest w tym przypadku z odpowiednimi relacjami społecznymi.

Dojrzewanie nie zmienia w niczym istoty patologii, ale przynosi nowe trudności. Autyści czują popęd seksualny ale lekceważą nakazy i zakazy dotyczące zachowań w tej dziedzinie. Jak każdego innego zachowania seksualnego - trzeba ich tego nauczyć. (Autyzm 1996).

Podczas kontaktów personalnych z terapeutami z Norwegii, gdańscy terapeuci dowiadywali się o rozwiązaniach terapeutycznych wspomagających powstawaniu pozytywnych zachowań autystów. Na przykład zasadę intymności dla osób nie komunikujących się z otoczeniem, można wdrażać poprzez zastosowanie piktogramów przedstawiających pusty pokój lub inne pomieszczenie.

Program terapeutyczny obejmujący kontrolowanie zachowania, naukę uczuć oraz interakcję jest niezwykle trudny do opanowania przez autystów.

Niektórzy autyści będą się mogli nauczyć całego zachowania interpersonalnego, ponieważ będą pragnęli umieć nawiązywać relacje seksualne z innymi. Dla mniej zdolnych nauczanie zakończy się na nauce rozróżniania tego, co można robić w pewnych okolicznościach, a czego nie można; co można dotykać u danej osoby, a czego nie można; tego jak można dotykać, a jak nie można; nawet tego, co wydaje się zwykłą przyzwoitością społeczną należy uczyć w sposób zrozumiały. (Autyzm 1996)

Dzięki moim, niewielkim jeszcze doświadczeniom, opracowałam kilka zasadniczych punktów, które realizowane od wczesnego dzieciństwa osoby z autyzmem, mogą wspomóc działania terapeutyczne:

Þ załatwianie potrzeb fizjologicznych tylko i wyłącznie na siedząco, konsekwentne przestrzeganie zakazu oddawania moczu na stojąco w miejscach publicznych, w lesie, w parku itp. Umożliwia to kontrolę nad zastosowaniem zasady intymności, ogranicza stymulowanie się wodą, moczem, ogranicza dotykanie narządów płciowych;

Þ przeciwdziałanie zakażeniom pasożytniczym, głównie owsikami, przeprowadzanie odrobaczenia, kontrolnych badań laboratoryjnych. Zakażenie pasożytami powoduje nadmierną pobudliwość, agresywność, drażnienie odbytu i narządów płciowych;

Þ stosowanie takich technik wzmacniania fizycznego (czyli nagrody), aby nie sugerowały one dotykania miejsc niedozwolonych np.: poklepywanie klatki piersiowej (ryzyko, że autysta odpowie takim samym poklepywaniem po piersiach terapeutkę) zastąpić poklepywaniem ramion, barku;

Þ takie prowadzenie masażu, aby omijać strefy erogenne ciała , w przypadku nadwrażliwości lub obniżonej wrażliwości na dotyk, przy stymulacji dotyku w terapii integracji sensorycznej i innych metod stymulacji zmysłów;

Þ nauka zachowania higieny, bardzo ważna również w razie późniejszego ewentualnego wystąpienia masturbacji;

Þ konieczność zapełnienia wolnego czasu w domu, stosowanie odpowiedniej dawki wysiłku fizycznego;

Þ przestrzeganie noszenia odpowiedniego ubioru uniemożliwiającego ocieranie, podrażnianie narządów płciowych;

Þ u dziewcząt zakładanie, wymiana podkładów higienicznych w okresie menstruacji. W ankiecie jedna z dziewczynek z autyzmem nie miała problemów z zakładaniem podpasek, ponieważ dość długo nie kontrolowała oddawania moczu i podpaskę traktowała jako pieluchę. Druga była starannie i długo przygotowywana przez matkę do tego, że wystąpi miesiączkowanie. Bez oporu pozwala wymieniać podkłady ( nie robi tego samodzielnie). Przy każdorazowym korzystaniu z toalety podkład higieniczny musi być wymieniony na nowy, czysty, nawet jeśli nie został zabrudzony. Przed wystąpieniem menstruacji i w jej trakcie, dziewczynki są pobudzone, mniej skoncentrowane.

Nasuwa się w tym miejscu pytanie - edukacja seksualna osób z upośledzeniem umysłowym, ale jaka? Zrozumiałe jest, że dla każdego stopnia upośledzenia umysłowego inna? Jak daleko ingerująca w życie intymne? Kto tworzyć będzie programy? Gotowych bowiem programów, dla osób głęboko zaburzonych na dzień dzisiejszy nie ma. Co nie znaczy jednak, że edukacja w tym zakresie nie istnieje. Każdy z rodziców i terapeutów powoli wypracowuje sobie plan działania kierując się jednak często intuicją niż doświadczeniem. Zaczyna zazwyczaj tę pracę w momencie rozpoczęcia procesu dojrzewania podopiecznego. Można jednak pewnych zachowań uniknąć już znacznie wcześniej, już we wczesnym dzieciństwie. Tak jak podane wyżej przykłady dotyczące załatwiania czynności fizjologicznych na siedząco, czy omijanie poklepywania klatki piersiowej dla motywacji i nagrody z dobrze wykonanego zadania. Celem tych ograniczeń będzie zminimalizowanie napięć, które ewentualnie mogą, chociaż nie muszą, wystąpić w trakcie procesu dojrzewania młodego człowieka.

Maria Molicka podkreśla znaczenie odpowiedniej edukacji, w tym także seksualnej, w procesie rozwoju integracji. Jej zdaniem wychowanie integrujące będzie sprzyjało utrwalaniu się właściwych form zachowań, młodzież prawidłowo rozwijająca się będzie wzorem do naśladowania. Jednocześnie należy przygotować obie strony na możliwość pojawienia się niewłaściwych zachowań i wykształcić umiejętność właściwego asertywnego reagowania.(M. Molicka 1994)

Nieodzowne jest dogłębne poznanie problemu, odpowiednie przygotowanie ludzi, przekazanie wiedzy na ten temat.

Nietolerancja upośledzonych wynika jakże często z niepotwierdzonych badaniami mitów, obaw przed nimi, przed ich zachowaniem seksualnym również. Wychowanie seksualne upośledzonych należałoby rozpocząć zanim pojawią się potrzeby seksualne tak, by właściwie ukształtować postawy wobec seksu, stymulować rozwój emocjonalny i społeczny. Ułatwi to integrację z rówieśnikami, wrastanie w społeczeństwo. (M. Molicka 1994)

Integracja otwiera przed edukacją nowe wyzwania. Już teraz, z rozmów z nauczycielami-terapeutami szkół integracyjnych, można wywnioskować jak wiele daje, nie tylko osobom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, ta forma edukacji. Ale pojawiają się również problemy wieku dojrzewania, które, tak jak na przykład masturbacja w miejscu publicznym, szkole, znacznie utrudniają nauczanie.

Podczas I Konferencji na temat integracji, zorganizowanej przez Zespół ds. Integracji przy Centrum Edukacji Nauczycieli w Gdańsku pod kierownictwem Bożeny Kisiel, w dniu 26. 03.1997, nauczyciele terapeuci podkreślali konieczność pedagogizacji rodziców z zakresu problemów z dojrzewaniem ich dzieci, a także znalezienie konkretnych rozwiązań terapeutycznych wspomagających hamowanie zachowań seksualnych osób z upośledzeniem umysłowym, kształcących się w systemie integracyjnym.

Trzeba znaleźć drogę wyjścia, trzeba jej(osobie niepełnosprawnej) pomóc w odnalezieniu nowych źródeł energii, nowych ośrodków zainteresowań, odkryć nie tylko sposób na opanowanie popędów płciowych, ale także uspokoić niepokój seksualny u samych jego źródeł. Należy zrozumieć głęboki sens i całe bogactwo seksualnej sfery człowieka, ale także określić jej względność i granice. (J.Vanier1987)

Nie ulega więc wątpliwości, że pewna forma edukacji seksualnej osób z upośledzeniem umysłowym jest konieczna i niezbędna. I wbrew pozorom trudność tej edukacji nie będzie polegać na braku odpowiednich technik, programów w przekazywaniu tej wiedzy, zdolny i zaangażowany pedagog specjalny powinien sobie z tym poradzić. Zdobycie zaufania, autorytetu będzie podstawą w nawiązaniu rozmów o seksualności człowieka z osobami niepełnosprawnymi, lub ich rodzicami czy opiekunami.

Do każdej nowej formy edukacji trzeba się przygotować. Szczególnie zaś do edukacji seksualnej, która narusza intymną sferę człowieka. Konieczne jest więc przeprowadzenie wnikliwych, długofalowych badań, które umożliwią w sposób jak najmniej inwazyjny, pomoc w zakresie wychowania seksualnego rodzicom, terapeutom i samym zainteresowanym.

Wychowywać kogoś do życia uczuciowego i seksualnego - to przede wszystkim pomagać mu w odkrywaniu, kim jest drugi człowiek, to uczyć wychowanka słuchania, kochania obdarzania innych współczuciem i serdecznością, czyli krótko mówiąc, uczyć go odpowiedzialności za innych. Prawdziwe wychowanie seksualne to rozbudzenie serca, umożliwienie człowiekowi dojścia do dojrzałości uczuciowej. (J.Vanier 1987)

Bibliografia:

¨ Autyzm - Co to jest? Jak go rozpoznać? Co można zrobić dla dziecka i dla jego rodziców? broszura wyd. Stowarzyszenie Pomocy Osobom Autystycznym w Gdańsku 1996

¨ DSM-III-R 1987 Fundacja „Synapsis”, Warszawa 1992

¨ Gajewska Beata Sposoby komunikowania się z dzieckiem z cechami autystycznymi. Studium przypadku. Praca magisterska UG Gdańsk 1996

¨ Jaczewski Andrzej Problemy seksualne upośledzonych umysłowo [w:] Materiały z sympozjum pod red. Ignacego Walda O integrację społeczną młodocianych i dorosłych upośledzonych umysłowo. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1978

¨ Jaklewicz Hanna, Autyzm wczesnodziecięcy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 1993

¨ Molicka Maria Rozwój psychoseksualny upośledzonych umysłowo w świetle literatury i rozważań własnych. Szkoła Specjalna Nr 3 (177) 1994

¨ Nowak-Lipińska Kazimiera Masturbacja osób z głębszym upośledzeniem umysłowym - próba interpretacji. [w:] Dylematy pedagogiczne w rewalidacji osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego Gdańsk 1996

¨ Vanier Jean Mężczyzną i niewiastą stworzył ich do życia w prawdziwej miłości, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy Kraków 1987

¨ Vanier Jean, Święty aspekt miłości w Światło i cienie, Chrześcijańskie pismo osób niepełnosprawnych, ich rodzin i przyjaciół, 1(3) 1994

Powrót do listy kategorii